(SHTT) – Việc thí điểm sàn giao dịch tài sản số không đơn thuần là một giải pháp quản lý thị trường, mà là phép thử đối với năng lực thiết kế thể chế của Việt Nam trong nền kinh tế số.
LTS: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã khép lại với những quyết sách mang tính lịch sử, chính thức đưa đất nước bước vào “Kỷ nguyên vươn mình”. Trong bối cảnh dàn nhân sự mới đầy năng lực cùng hệ thống 51 luật mới bắt đầu đi vào cuộc sống, tài sản trí tuệ và đổi mới sáng tạo không còn là khái niệm trừu tượng mà đã trở thành “vũ khí” chiến lược để định vị vị thế quốc gia.
Tạp chí Sở hữu trí tuệ & Sáng tạo trân trọng giới thiệu loạt bài chuyên sâu “Kỷ nguyên vươn mình: Định vị giá trị trí tuệ Việt”, nhằm bóc tách những chuyển dịch ngoạn mục từ sàn tài sản số, kinh tế tầm thấp đến công nghiệp bán dẫn, qua đó khẳng định: Trí tuệ Việt chính là trung tâm của mọi sự phát triển.
Thí điểm sàn giao dịch TSS – Pháp lý “mở đường” cho dòng vốn tỷ đô
Giữa bối cảnh thị trường tài chính số toàn cầu biến động không ngừng, Việt Nam đã thực hiện bước đi táo bạo nhưng đầy thận trọng khi Bộ Tài chính chính thức thẩm định và chọn lọc danh sách 5 đơn vị tham gia thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa.
Tính đến cuối quý I/2026, Bộ Tài chính đã tiếp nhận 7 hồ sơ và xác định 5 hồ sơ hợp lệ, bao gồm VIXEX (vốn điều lệ 1.000 tỷ đồng, đang bổ sung lên cao hơn), LPEX (vừa tăng vốn lên mức đáng kể từ 6,8 tỷ đồng ban đầu), CAEX (hệ sinh thái VPBank với vốn 25 tỷ đồng), TCEX (hệ sinh thái Techcombank-TCBS với vốn 101 tỷ đồng) và Công ty CP Tài sản số Việt Nam (do Sun Group nắm 64% vốn, vốn ban đầu 1.000 tỷ đồng). Những “hạt nhân” này được kỳ vọng sẽ chính thống hóa dòng vốn khổng lồ đang chảy ngầm trong dân.
Theo báo cáo Chainalysis Global Crypto Adoption Index 2025 (công bố tháng 9/2025), Việt Nam xếp hạng 4 toàn cầu về mức độ chấp nhận tiền mã hóa, dẫn đầu ASEAN và đứng thứ 3 châu Á – Thái Bình Dương với giá trị thị trường vượt 220 tỷ USD (từ tháng 7/2024 đến 6/2025), tăng trưởng on-chain 55%. Hơn 20,9 triệu người (khoảng 21,2% dân số) sở hữu hoặc từng giao dịch crypto, phản ánh sự thâm nhập sâu rộng vào đời sống hàng ngày như kiều hối, GameFi và trú ẩn vốn. Việc thiếu sàn nội địa trước đây đã khiến phần lớn dòng vốn này “chảy máu” ra nước ngoài qua các sàn quốc tế.
Nhìn ra thế giới, các trung tâm tài chính lớn đã sớm thiết lập “luật chơi” rõ ràng. EU dẫn đầu với khung MiCA bảo vệ nhà đầu tư qua cơ chế “hộ chiếu” sàn giao dịch; Nhật Bản có hiệp hội tự quản JVCEA; Dubai với VARA chứng minh rằng pháp lý minh bạch không bóp nghẹt đổi mới mà còn thu hút định chế quốc tế.
Tại Việt Nam, bước đột phá này dựa trên nền tảng Luật Công nghiệp công nghệ số (hiệu lực từ 01/01/2026) – lần đầu định nghĩa và bảo hộ tài sản số – cùng Nghị quyết 05/2025/NQ-CP (ban hành 09/09/2025) về thí điểm thị trường tài sản mã hóa trong 5 năm, tạo “Sandbox” an toàn dưới giám sát chặt chẽ của Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.
Tham vấn ý kiến từ các bên cho thấy sự đồng thuận cao: Bộ Tài chính nhấn mạnh nguyên tắc “thận trọng, có kiểm soát” để hạn chế rủi ro hệ thống; Hiệp hội Blockchain Việt Nam cho rằng sàn nội sẽ giúp Việt Nam “kiếm tiền từ blockchain thế giới” thay vì để vốn ngoại chảy ra; đại diện VIXEX khẳng định cấp phép giúp doanh nghiệp tự tin đầu tư hạ tầng bảo mật chuẩn quốc tế.
Luật sư Trương Anh Tú: “Tài sản số – Không quản được bằng cấm đoán, chỉ quản được bằng thiết kế thị trường”
Ở góc nhìn pháp lý, về vấn đề thí điểm sàn giao dịch tài sản số Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm cho rằng: Việc thí điểm sàn giao dịch tài sản số không đơn thuần là một giải pháp quản lý thị trường, mà là phép thử đối với năng lực thiết kế thể chế của Việt Nam trong nền kinh tế số.
Luật sư Tú phân tích, trong nhiều năm, thị trường tài sản số vận hành chủ yếu theo cơ chế tự phát, dựa trên niềm tin của nhà đầu tư và các nền tảng quốc tế. Nhưng khi quy mô dòng vốn ngày càng lớn và mức độ ảnh hưởng ngày càng sâu, Nhà nước không thể tiếp tục đứng ngoài quan sát. Vấn đề lúc này không còn là có thừa nhận thị trường đó hay không, mà là có đủ năng lực pháp lý để đưa nó vào một khuôn khổ minh bạch, có kiểm soát và có khả năng dẫn dắt hay không.
“Điểm cốt lõi là tài sản số không phải một dạng tài sản truyền thống được số hóa đơn thuần. Đây là loại tài sản phi vật chất, xuyên biên giới, biến động nhanh và vận hành trên hạ tầng công nghệ. Vì vậy, nếu áp dụng máy móc các công cụ quản lý cũ, chúng ta rất dễ rơi vào hai cực: hoặc siết quá chặt làm nghẽn đổi mới, hoặc buông quá lỏng để rủi ro tích tụ thành rủi ro hệ thống. Nói cách khác, ở góc độ quản trị nhà nước với tài sản số, không quản được bằng cấm đoán, chỉ quản được bằng thiết kế thị trường”. Luật sư Tú đặt lại vấn đề.
Luật sư Trương Anh Tú cho rằng, hướng đi phù hợp là xây dựng cơ chế sandbox có kiểm soát cho sàn giao dịch tài sản số.
Theo vị luật sư: “Sandbox không chỉ để “cho thử”, mà để Nhà nước thử năng lực quản lý của chính mình: từ chuẩn minh bạch thông tin, bảo mật hệ thống, truy vết giao dịch theo thời gian thực, đến kiểm toán độc lập và cơ chế can thiệp khi có dấu hiệu bất thường.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, lợi thế cạnh tranh trong thị trường tài chính số không nằm ở công nghệ đơn thuần, mà ở khả năng thiết kế một khung pháp lý đủ rõ để dòng vốn có thể đi vào mà không rơi vào vùng xám. Quốc gia nào đi trước trong việc thiết lập luật chơi minh bạch cho tài sản số, quốc gia đó có cơ hội thu hút vốn, công nghệ và các chủ thể đổi mới sáng tạo toàn cầu”.
Luật sư Trương Anh Tú đánh giá: “Với Việt Nam, đây là cơ hội chuyển từ tư duy quản lý rủi ro sang tư duy kiến tạo thị trường. Một sàn giao dịch tài sản số nội địa, nếu được thiết kế đúng về pháp lý, công nghệ và cơ chế giám sát, không chỉ giúp giữ lại dòng vốn đang dịch chuyển ra nước ngoài mà còn có thể trở thành một cấu phần quan trọng của thị trường tài chính số, thậm chí là nền tảng cho tham vọng hình thành trung tâm tài chính số trong khu vực. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở việc cấp phép, mà ở năng lực giám sát sau cấp phép. Nếu thiếu chuẩn an ninh công nghệ, thiếu cơ chế truy vết hiệu quả, thiếu kiểm toán độc lập và thiếu năng lực thực thi, thị trường có thể tăng trưởng rất nhanh nhưng cũng có thể tích tụ những rủi ro mà hệ thống pháp lý không kịp phản ứng”.
“Về bản chất, tài sản số không phải là thứ cần quản chặt hơn, mà là một nguồn lực mới cần được thiết kế đúng để vừa khai thác hiệu quả, vừa kiểm soát rủi ro. Câu hỏi quan trọng nhất hiện nay không còn là Việt Nam có cho phép hay không, mà là Việt Nam có đủ bản lĩnh thể chế để thiết kế luật chơi, kiểm soát dòng vốn và hưởng lợi từ thị trường này hay không”. Luật sư Tú chốt lại vấn đề.
Có thể thấy rằng, với những chuyển biến lớn về mặt chủ trương, quan điểm và chính sách quản trị nhà nước đối với tài sản số và sàn giao dịch tài sản số, khi ranh giới giữa tài sản thực và ảo dần mờ nhạt, việc làm chủ sàn giao dịch là bước chiến lược để Việt Nam vươn lên trung tâm tài chính số khu vực.
Mời quý độc giả đón xem Bài 2: Kinh tế tầm thấp: Khi trí tuệ Việt “chiếm lĩnh” bầu trời.
Nguồn: Phạm Tài – sohuutritue.net.vn
